Streszczenie: Motywacja wpływa na podejmowanie aktywności sportowej, wytrwałość podczas wysiłku i regularność treningów. Badania wskazują jednak, że jej wysoki poziom nie zawsze przekłada się na lepsze wyniki sportowe, a duże znaczenie ma również źródło motywacji. Przygotowania do sezonu wymagają nie tylko zaangażowania, ale także planowania i radzenia sobie z codziennymi przeszkodami. Zarówno zawodnicy wyczynowi, jak i amatorzy doświadczają trudności motywacyjnych, choć funkcjonują w odmiennych warunkach.
Motywacja w sporcie. Dlaczego jej potrzebujemy?
Motywacja jest jednym z czynników wpływających na rozpoczęcie i kontynuowanie aktywności fizycznej. Nie sprowadza się jednak do samej chęci wykonania treningu. Teoria autodeterminacji (Self-Determination Theory, SDT) rozróżnia między innymi motywację autonomiczną, wynikającą z osobistych zainteresowań i wartości, oraz motywację kontrolowaną, związaną z presją wewnętrzną lub zewnętrzną. Teixeira i in. (2012) przeanalizowali 66 badań, wykazując pozytywny związek motywacji autonomicznej z podejmowaniem i utrzymywaniem aktywności fizycznej. Co interesujące, podejmowanie działania ze względu na jego osobistą wartość, silniej wiązało się z rozpoczynaniem aktywności, natomiast motywacja wewnętrzna, oparta na satysfakcji z samego ćwiczenia, lepiej przewidywała długoterminowe zaangażowanie.
Czy motywacja jest wynikiem świadomej decyzji? Gerber i in. (2025) przedstawili obszerny przegląd psychlogicznych i fizjologicznych mechanizmów regulujących aktywność fizyczną. Autorzy opisali współdziałanie procesów psychologicznych, układu nerwowego, czynników genetycznych, środowiska oraz reakcji emocjonalnych i fizjologicznych. Podkreślili również rolę procesów automatycznych, które uczestniczą w regulacji zachowania obok świadomych decyzji. Mechanizmy odpowiedzialne za podejmowanie aktywności fizycznej wykraczają więc poza świadome wyznaczanie celów i deklarowaną chęć trenowania.
Warto dodać, że sportowców nie można po prostu podzielić na zmotywowanych i niezmotywowanych. Tokarska i Rogowska (2025) przebadały 156 zawodników, w tym 73 kolarzy i 83 biegaczy, a na tej podstawie wyodrębniono trzy profile motywacyjne. Pierwszy charakteryzował się wysoką motywacją wewnętrzną i poczuciem własnej skuteczności, drugi wysoką motywacją zewnętrzną i niższą motywacją wewnętrzną, natomiast trzeci wysokimi wynikami motywacji zewnętrznej i wewnętrznej oraz wysokim poczuciem skuteczności. Wyniki wskazują na współwystępowanie różnych rodzajów motywacji u sportowców, a nie na jeden uniwersalny profil zaangażowania.
Jak utrzymać motywację podczas przygotowań do sezonu?
Początek przygotowań do kolejnego sezonu często wiąże się z nowymi celami i dużym zapałem do treningów. Jednak przed pierwszym ważnym startem zawodnika czekają jeszcze tygodnie lub miesiące regularnej pracy. Jak w tym czasie utrzymać motywację, szczególnie gdy treningi stają się monotonne, a efekty nie zawsze są od razu widoczne? Psychologia sportu opisuje kilka sposobów wspierania zaangażowania, które można wykorzystać również podczas przygotowań kolarskich.
Wyznaczaj cele, na które masz wpływ
Sam cel w postaci ukończenia wyścigu lub osiągnięcia określonego wyniku nie musi wystarczyć do utrzymania motywacji przez wiele miesięcy. Alkasasbeh i Akroush (2025) w przeglądzie badań dotyczących motywacji sportowców wskazują na znaczenie celów osobistych, rozwijania umiejętności i poczucia autonomii. Autorzy zalecają, aby zawodnicy uczestniczyli w wyznaczaniu celów i mieli wpływ na decyzje dotyczące własnych przygotowań. Podkreślają również rolę informacji zwrotnej, która pozwala dostrzegać postępy i rozwijać poczucie kompetencji.
W praktyce kolarskiej oznacza to możliwość uzupełnienia głównego celu sezonowego celami dotyczącymi procesu treningowego, na przykład poprawą konkretnej umiejętności lub realizacją ustalonego etapu przygotowań. Należy jednak zaznaczyć, że Jeong i in. (2023), analizując badania nad wyznaczaniem celów w sporcie, znaleźli niejednoznaczne dowody dotyczące przewagi poszczególnych rodzajów celów. Nie ma zatem podstaw, by jeden sposób ich formułowania uznać za najlepszy dla wszystkich zawodników.
Zrozum sens swoich treningów
Czy sposób komunikacji trenera może sprawić, że zawodnik będzie chętniej trenował? Edmunds, Ntoumanis i Duda (2007) porównali dwa sposoby prowadzenia zajęć sportowych. W pierwszej grupie instruktorzy wyjaśniali cel ćwiczeń, uwzględniali opinie uczestników i pozostawiali im pewną swobodę wyboru. W drugiej dominowały polecenia, kontrola i ograniczony udział ćwiczących w podejmowaniu decyzji. Uczestnicy pierwszej grupy częściej pojawiali się na zajęciach, a ponadto odnotowano u nich korzystniejsze zmiany dotyczące poczucia kompetencji i relacji społecznych. Co ciekawe, nie wykazano jednak istotnej różnicy między grupami w zmianach motywacji wewnętrznej. Badanie pokazuje więc, że sposób prowadzenia zajęć może wpływać na regularność uczestnictwa, nawet jeśli nie powoduje wyraźnego wzrostu samej motywacji wewnętrznej.
W pracy z kolarzami wspieranie autonomii nie oznacza, że zawodnik sam układa treningi albo może dowolnie zmieniać plan. Chodzi o współpracę, w której trener jasno przedstawia założenia, wyjaśnia podejmowane decyzje i uwzględnia informacje zwrotne od zawodnika.
Nie opieraj motywacji wyłącznie na nagrodach
Nagrody, pochwały i uznanie otoczenia mogą stanowić źródło motywacji, lecz nie wszystkie jej rodzaje w takim samym stopniu sprzyjają długoterminowemu zaangażowaniu. Alkasasbeh i Akroush (2025) opisują, że motywacja zewnętrzna może wspierać krótkoterminowy wysiłek, natomiast nadmierne uzależnienie zaangażowania od nagród może ograniczać motywację wewnętrzną. Autorzy podkreślają znaczenie osobistych celów, satysfakcji z aktywności i wspierającego środowiska treningowego. Warto przy tym odróżnić motywację zewnętrzną od motywacji kontrolowanej. Teixeira i in. (2012) wskazali, że aktywność wykonywana ze względu na jej osobistą wartość może sprzyjać podejmowaniu ćwiczeń, nawet jeżeli sama czynność nie zawsze jest przyjemna. Zawodnik nie musi więc czerpać satysfakcji z każdego wymagającego treningu, aby jego zaangażowanie miało charakter autonomiczny.
Planuj również przeszkody
Praca, rodzina, nieprzewidziane obowiązki… Nawet najbardziej zmotywowany zawodnik nie zawsze ma możliwość zrealizowania wszystkich zaplanowanych treningów. Czy można się na takie sytuacje przygotować? Peng i in. (2022) przeanalizowali badania dotyczące skuteczności planowania aktywności fizycznej. Wyniki pokazały, że osoby korzystające ze strategii planowania były bardziej aktywne fizycznie niż uczestnicy grup kontrolnych. Badacze wyróżnili dwa podejścia: ustalanie konkretnych działań, czyli kiedy, gdzie i w jaki sposób będziemy ćwiczyć, oraz wcześniejsze przygotowanie sposobów radzenia sobie z przeszkodami. Większą skuteczność odnotowano między innymi w interwencjach opartych na planowaniu działań, szczególnie gdy uczestnicy otrzymywali dodatkowe wsparcie podczas dalszej obserwacji. Warto jednak pamiętać, że badania dotyczyły ogólnej aktywności fizycznej, a nie realizacji planów treningowych przez wytrenowanych kolarzy.
Większa motywacja nie zawsze oznacza lepszy wynik, a emocje związane z zawodami nie muszą przekładać się na chęć do dalszego trenowania.
Jak motywacja działa podczas zawodów i wyzwań sportowych?
Dlaczego jedni zawodnicy szukają coraz trudniejszych wyzwań, a inni koncentrują się na poprawianiu własnych rekordów? Co sprawia, że jesteśmy gotowi znosić ogromny wysiłek, aby osiągnąć wyznaczony cel? Badania pokazują, że motywacja sportowców wiąże się nie tylko z chęcią zwycięstwa, ale również z osobistą satysfakcją, pokonywaniem własnych ograniczeń i znaczeniem, jakie przypisują uprawianiu sportu.
Co motywuje nas do podejmowania sportowych wyzwań?
Bill i Philippe (2023) przeprowadziły wywiady z 16 zawodnikami ultraendurance, uprawiającymi między innymi kolarstwo, bieganie i triathlon. Analizowały, jak na przestrzeni lat rozwijało się ich zaangażowanie i pasja do sportu. W relacjach uczestników ważną rolę odgrywały doświadczenia zdobywane podczas wymagających zawodów, pokonywanie własnych ograniczeń, relacje ze społecznością sportową oraz osobiste znaczenie podejmowanych wyzwań. Autorki opisały proces, w którym sport stopniowo stawał się istotną częścią tożsamości i codziennego życia badanych. Należy jednak pamiętać, że badanie miało charakter jakościowy i nie określało, które z tych motywów mają największy wpływ na podejmowanie kolejnych wyzwań.
Czy większa motywacja oznacza lepszy wynik?
Pellet i in. (2026) przeprowadzili eksperyment z udziałem 54 młodych zawodników piłki ręcznej, koszykówki, siatkówki i rugby. Uczestnicy dwukrotnie wykonywali test na rowerze stacjonarnym, polegający na utrzymywaniu stałej mocy, wynoszącej 80% maksymalnej mocy aerobowej, tak długo, jak byli w stanie. W jednym przypadku podkreślano osiągnięcie jak najlepszego wyniku indywidualnego, w drugim działanie na rzecz sukcesu drużyny. Co interesujące, zawodnicy deklarowali większą motywację, gdy wykonywali zadanie dla zespołu, ale dłużej utrzymywali wysiłek, kiedy koncentrowali się na własnym wyniku. Nie stwierdzono przy tym istotnych różnic w odczuwanym wysiłku, bólu mięśni ani postrzeganiu upływu czasu. Eksperyment pokazał, że sposób przedstawienia celu może wpływać na czas utrzymywania wysiłku, a wyższa deklarowana motywacja nie musi oznaczać lepszej wydajności. Wyniki dotyczą jednak młodych zawodników sportów zespołowych, a nie wytrenowanych kolarzy.
Nie tylko przyjemność. Liczy się również znaczenie celu
Nie każde wyzwanie sportowe podejmujemy dlatego, że sam wysiłek jest przyjemny. Edmunds, Ntoumanis i Duda (2007), w rozdziale książki Intrinsic Motivation and Self-Determination in Exercise and Sport, opisują znaczenie regulacji zidentyfikowanej, czyli podejmowania aktywności ze względu na jej osobistą wartość. W przedstawionym przez autorów badaniu regulacja ta była dodatnio związana z podejmowaniem wymagającej aktywności fizycznej, natomiast motywacja wewnętrzna nie okazała się istotnym predyktorem takiego zachowania. Autorzy zwracają uwagę, że aktywność nie musi sama w sobie sprawiać przyjemności, aby miała dla ćwiczącego duże znaczenie. Badanie nie dotyczyło bezpośrednio motywacji podczas zawodów, lecz pomaga wyjaśnić różnicę między przyjemnością z wykonywanej aktywności a osobistą wartością przypisywaną wysiłkowi.
Czy start w zawodach motywuje do dalszych treningów?
Willem i in. (2017) zbadali 228 uczestników masowej imprezy kolarskiej, analizując ich motywację oraz zamiary dotyczące przyszłej aktywności fizycznej. Co interesujące, osoby wykazujące wyższą motywację kontrolowaną, związaną między innymi z presją lub poczuciem obowiązku, deklarowały silniejszą chęć do dalszych ćwiczeń. Nie potwierdzono natomiast oczekiwanego pozytywnego związku motywacji autonomicznej z zamiarami i zachowaniami treningowymi. Cztery miesiące później zarówno deklarowane zamiary, jak i aktywność fizyczna uczestników wyraźnie się zmniejszyły. Wyniki wskazują, że motywacja związana z udziałem w konkretnym wydarzeniu nie musi przekładać się na długoterminową regularność aktywności.
Przygotowania do startu i sama rywalizacja wymagają czegoś więcej niż odpowiedniej formy fizycznej. McCormick i in. (2016) przeprowadzili wywiady z 30 amatorami uprawiającymi kolarstwo, bieganie i triathlon. Uczestnicy wskazywali między innymi na trudności w pogodzeniu treningów z codziennymi obowiązkami, obawy dotyczące przygotowania do zawodów oraz stres przedstartowy. Podczas rywalizacji dodatkowym wyzwaniem były nieprzyjemne odczucia związane z wysiłkiem, kontrolowanie tempa i utrzymywanie koncentracji. Badacze wykazali, że wymagania psychologiczne występują na różnych etapach przygotowań i rywalizacji. Nie oceniali jednak skuteczności konkretnych strategii motywacyjnych ani sposobów radzenia sobie z tymi trudnościami.
Zawodowcy i amatorzy. Czym różni się ich motywacja?
Czy zawodowcom łatwiej utrzymać motywację do treningów, ponieważ sport jest ich pracą? A może amatorzy mają przewagę, ponieważ uprawiają sport z własnej woli? Badania pokazują różnice w sposobie postrzegania sportu i w profilach motywacyjnych obu grup, ale również zaskakujące podobieństwa.
Piermattéo i in. (2018) porównali 421 amatorów uczestniczących w biegu na 10 km z 64 zawodowymi sportowcami uprawiającymi dyscypliny zespołowe. Badacze poprosili uczestników o podanie skojarzeń ze sportem i osiąganiem wyników. Amatorzy najczęściej kojarzyli sport z przyjemnością, zdrowiem i dobrym samopoczuciem. Wśród zawodowców również ważne miejsce zajmowała przyjemność, ale w odpowiedziach pojawiały się także wysiłek, rywalizacja i wspólne uprawianie sportu. Różnice były szczególnie widoczne w postrzeganiu wyników sportowych. Dla zawodowców oznaczały one przede wszystkim pokonywanie własnych ograniczeń, trening i wysiłek, natomiast amatorzy częściej kojarzyli je z przyjemnością i oderwaniem od codzienności. Co interesujące, skojarzenia dotyczące zdrowia miały jedynie marginalne znaczenie w odpowiedziach zawodowców. Badanie dotyczyło jednak sposobu postrzegania sportu, a nie bezpośredniego pomiaru motywacji do treningów.
Jak amatorzy i zawodowcy postrzegają sport?
Opracowano na podstawie Piermattéo i in. (2018), tabel 2 i 3 oraz analizy podobieństw. Przedstawiono skojarzenia badanych grup, a nie ranking rzeczywistych powodów trenowania. Amatorzy byli biegaczami, a zawodowcy reprezentowali sporty zespołowe. Grupy różniły się również wiekiem.
Czy jednak zawodnicy profesjonalni są bardziej zmotywowani od amatorów? Krasmik i in. (2024) porównali 180 sportowców, w tym 60 zawodowców, 60 amatorów i 60 paralimpijczyków. W grupie zawodowców najwyższe wyniki uzyskała motywacja do osiągania sukcesów, następnie do doskonalenia własnych umiejętności i rywalizacji. Profil motywacyjny amatorów był podobny, choć bez równie wysokiego wyniku motywacji osiągnięć. Badacze zaobserwowali również różnice w poszczególnych rodzajach motywacji związane z poziomem kwalifikacji sportowych, także wśród zawodowców. Wyniki pokazują zróżnicowanie motywacji w obu grupach, ale nie pozwalają ustalić, jak zmienia się ona u tego samego zawodnika w kolejnych latach kariery.
Nie wszyscy amatorzy podchodzą do sportu w podobny sposób. Angosto i in. (2020) przebadali 1025 osób uprawiających sport amatorsko podczas ograniczeń związanych z pandemią COVID-19. Na podstawie odpowiedzi wyodrębnili trzy grupy różniące się poziomem zaangażowania w aktywność fizyczną. Wśród najważniejszych powodów uprawiania sportu znalazły się przyjemność, zdrowie i poprawa samopoczucia. Osoby o najwyższym poziomie zaangażowania szczególnie wysoko oceniały przyjemność ze sportu oraz jego znaczenie dla zdrowia i samopoczucia emocjonalnego. Badanie wykazało więc zróżnicowanie motywów i zaangażowania także wśród osób nieuprawiających sportu zawodowo.
Zawodowcy również doświadczają trudności związanych z motywacją i wypaleniem sportowym. Lemyre i in. (2007) obserwowali 141 elitarnych zawodników sportów zimowych od początku do końca sezonu. Niższy poziom motywacji autonomicznej na początku sezonu oraz większe nasilenie objawów przetrenowania wiązały się z silniejszymi oznakami wypalenia pod jego koniec. Oba czynniki niezależnie przewidywały wypalenie, a uwzględnienie ich łącznie zwiększało skuteczność przewidywania. Autorzy nie potwierdzili jednak, aby poziom motywacji zmieniał siłę związku między objawami przetrenowania a wypaleniem.
Podsumowanie
Motywacja odgrywa istotną rolę w podejmowaniu aktywności sportowej i utrzymywaniu długoterminowego zaangażowania. Badania wskazują jednak, że jej poziom nie zawsze przekłada się bezpośrednio na wydajność podczas wysiłku. Znaczenie ma również rodzaj motywacji, szczególnie rozróżnienie między regulacją autonomiczną a kontrolowaną.
W kontekście przygotowań do sezonu dostępne publikacje potwierdzają znaczenie planowania aktywności oraz wskazują na rolę środowiska treningowego, sposobu wyznaczania celów i relacji społecznych. Nie dostarczają jednak dowodów pozwalających wskazać jedną, uniwersalną metodę utrzymywania motywacji u wytrenowanych kolarzy. Część przedstawionych wyników dotyczy populacji ogólnej, krótkotrwałych eksperymentów lub innych dyscyplin sportowych.
Zarówno sportowcy wyczynowi, jak i amatorzy mierzą się z wymaganiami psychologicznymi związanymi z treningiem i rywalizacją. W badaniach zawodników wyczynowych szczególną uwagę poświęcono zależnościom motywacji z wypaleniem, natomiast w badaniach amatorów również długoterminowemu zaangażowaniu, pasji i zmianom emocjonalnym. Przedstawione publikacje nie pozwalają jednak rozstrzygnąć, której grupie łatwiej utrzymać motywację przez cały sezon.
Źródła
Alkasasbeh, W. J., & Akroush, S. H. (2025). Sports motivation: a narrative review of psychological approaches to enhance athletic performance. Frontiers in Psychology, 16, 1645274.
Angosto, S., Berengüí, R., Vegara-Ferri, J. M., & López-Gullón, J. M. (2020). Motives and commitment to sport in amateurs during confinement: a segmentation study. International journal of environmental research and public health, 17(20), 7398.
Bill, T., & Philippe, R. A. (2023). A new temporal framework for the passionate engagement journey of ultra-endurance athletes: A qualitative investigation. Plos one, 18(11), e0293864.
Edmunds, J. K., Ntoumanis, N., & Duda, J. L. (2007). Perceived autonomy support and psychological need satisfaction in exercise.
Gerber, M., Cheval, B., Cody, R., Colledge, F., Hohberg, V., Klimentidis, Y. C., … & Faude, O. (2025). Psychophysiological foundations of human physical activity behavior and motivation: theories, systems, mechanisms, evolution, and genetics. Physiological reviews.
Jeong, Y. H., Healy, L. C., & McEwan, D. (2023). The application of goal setting theory to goal setting interventions in sport: A systematic review. International review of sport and exercise psychology, 16(1), 474-499.
Krasmik, Y., Aimaganbetova, O., Iancheva, T., Zhantikeyev, S., Lashkova, E., Makhmutov, A., & Rakhmalin, B. (2024). Motivational determinants of athletes’ self-realisation depending on their professional qualification. BMC psychology, 12(1), 416.
Lemyre, P. N., Roberts, G. C., & Stray-Gundersen, J. (2007). Motivation, overtraining, and burnout: Can self-determined motivation predict overtraining and burnout in elite athletes?. European Journal of Sport Science, 7(2), 115-126.
McCormick, A., Meijen, C., & Marcora, S. (2018). Psychological demands experienced by recreational endurance athletes. International Journal of Sport and Exercise Psychology, 16(4), 415-430.
Pellet, J., Lepers, R., Vitry, F., Harabi, S., Bernache-Assolant, I., Castel, P., … & Campo, M. (2026). Training alone, driven together: The impact of social identity on physical effort in cycling endurance tasks. Psychology of Sport and Exercise, 103137.
Peng, S., Othman, A. T., Yuan, F., & Liang, J. (2022). The effectiveness of planning interventions for improving physical activity in the general population: A systematic review and meta-analysis of randomized controlled trials. International journal of environmental research and public health, 19(12), 7337.
Piermattéo, A., Lo Monaco, G., Reymond, G., Eyraud, M., & Dany, L. (2020). The meaning of sport and performance among amateur and professional athletes. International Journal of Sport and Exercise Psychology, 18(4), 472-484.
Poli, L., Greco, G., Gabriele, M., Pepe, I., Centrone, C., Cataldi, S., & Fischetti, F. (2024). Effect of outdoor cycling, virtual and enhanced reality indoor cycling on heart rate, motivation, enjoyment and intention to perform green exercise in healthy adults. Journal of Functional Morphology and Kinesiology, 9(4), 183.
Teixeira, P. J., Carraça, E. V., Markland, D., Silva, M. N., & Ryan, R. M. (2012). Exercise, physical activity, and self-determination theory: a systematic review. International journal of behavioral nutrition and physical activity, 9(1), 78.
Tokarska, E., & Rogowska, A. M. (2025). Motivation and self-efficacy in cycling and running athletes: a person-centered approach. Frontiers in Psychology, 16, 1533763.
Willem, A., De Rycke, J., & Theeboom, M. (2017). The role of autonomous and controlled motivation in exercise intentions of participants in a mass cycling event. Frontiers in psychology, 8, 354.
